DI SẢN TRƯỜNG TỒN CỦA THÁNH PHANXICÔ ASSISI
Vanessa Corcoran - Giáo sư lịch sử
https://worldmissionmagazine.com/the-legacy-of-francis-of-assisi-endures/
Tám trăm năm sau khi qua đời, di sản về sự nghèo khó, hòa bình và tôn trọng thiên nhiên của Thánh Phanxicô Assisi vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến đời sống Giáo hội Công giáo trên toàn thế giới, từ Dòng Phanxicô cho đến lập trường của các vị giáo hoàng về công lý xã hội và môi trường.
Thánh Phanxicô, qua đời ngày 4 tháng 10 năm 1226, luôn quan tâm đến người nghèo và tôn trọng thế giới thiên nhiên. Nhiều thế kỷ sau đó, những giá trị này vẫn được phản ánh qua hành động của Đức Giáo hoàng Phanxicô. Ngài đã chọn tông hiệu giáo hoàng là Phanxicô để vinh danh vị thánh “của người nghèo” thời Trung cổ này cũng như những giáo huấn của thánh nhân về trách nhiệm luân lý trong việc chăm sóc mọi loài thụ tạo trên Trái đất.
Là một học giả về lịch sử tôn giáo thời Trung cổ, tôi biết rằng một số sự kiện kịch tính vào cuối đời của thánh nhân đã đóng vai trò quyết định trong việc hình thành di sản của Đấng sáng lập dòng Phanxicô. Những sự kiện này cũng giải thích lý do tại sao những sứ điệp triệt để của Ngài về nghèo đói và môi trường vẫn còn vang vọng cho đến ngày nay.
Sinh ra trong một gia đình thương gia ở thị trấn Assisi thuộc vùng Umbria, nay là nước Ý (Italia), vào khoảng năm 1181, anh Phanxicô nổi tiếng vì đã từ bỏ khối tài sản của gia đình. Chuyện kể rằng anh đã cởi bỏ y phục giữa quảng trường công cộng, khiến cha anh vô cùng xấu hổ. Các nhà ghi chép tiểu sử thời kỳ đầu gọi anh Phanxicô là Il Poverello, hay “Người Nghèo bé nhỏ.” Năm 1209, Phanxicô sáng lập dòng hành khất Phanxicô, cũng gọi là Dòng Anh em hèn mọn, chuyên lo việc bái ái.
Những gì các nhà sử học và thần học biết về Thánh Phanxicô chủ yếu đến từ các tác phẩm của chính ngài và các truyện hạnh các thánh. Hạnh các thánh là một dạng tiểu sử tôn giáo, tôn vinh cuộc sống đức hạnh của các vị thánh, trong đó thường kể lại những phép lạ cả khi còn sống lẫn sau khi qua đời. Những tín hữu đạo hạnh thường đến cầu xin sự can thiệp nhiệm mầu nơi mộ các vị thánh. Một số truyện hạnh các thánh đã viết về Thánh Phanxicô ngay sau khi ngài qua đời vào năm 1226.
Tu sĩ Tôma Celano, dòng Phanxicô, từng biết tiếp xúc nhiều với thánh nhân, đã viết tác phẩm “Cuộc đời Thánh Phanxicô” xuất bản hai năm sau khi Ngài qua đời. Tác phẩm này cung cấp nhiều chi tiết về cuộc đời của thánh nhân và đóng vai trò quyết định giúp Đức Giáo hoàng Grêgôriô IX tiến hành tuyên thánh cho Phanxicô.
Thần học gia và triết gia thế kỷ XIII, Thánh Bônaventura, đã viết tác phẩm “Cuộc đời Thánh Phanxicô”, hiện được coi là bản tường thuật đầy đủ nhất về cuộc đời của thánh nhân. Cuốn tiểu sử thứ hai này không chỉ ghi lại các sự kiện chính trong cuộc đời thánh nhân, mà còn nêu bật di sản trường tồn của ngài, Đấng sáng lập Dòng Phanxicô. Hiện nay, Dòng Anh em hèn mọn có khoảng 650.000 tu sĩ trên toàn thế giới.
Các thành viên của Dòng Phanxicô hiện đang hoạt động tại hơn 100 quốc gia, với các hoạt động tập trung vào các vấn đề nghèo đói, truyền giáo và giáo dục. Cả hai bản tường thuật tiểu sử nêu trên đều mô tả những khoảnh khắc quan trọng trong những năm đầu đời của Phanxicô: Sau khi khấn giữ nghèo khó, Phanxicô đã đi khất thực và làm việc tại các trại phong gần Assisi. Trong giai đoạn này, ngài đã thành lập Dòng Phanxicô. Vào năm 1210, Phanxicô đến Roma và được Đức Giáo hoàng Innôxentê III phê chuẩn sắc lệnh thành lập dòng.
Vào năm 1219, Phanxicô đã đến đến Ai Cập để gặp Sultan Al-Malik al-Kamil trong cuộc Thập tự chinh thứ năm. Ban đầu, Ngài cố gắng hoán cải Al-Kamil sang Kitô giáo thông qua việc giảng thuyết. Theo các bản văn Kitô giáo, cuộc gặp gỡ này cuối cùng đã mang lại những điều kiện an toàn hơn cho các tù binh chiến tranh trong suốt thời kỳ Thập tự chinh.
Phép lạ và những truyền thuyết
Những năm cuối đời của Phanxicô được ghi dấu qua các cuộc gặp gỡ tâm linh mà nhiều tín hữu Công giáo giải thích đó là những dấu chỉ của sự thánh thiện nơi thánh nhân. Được kể lại rất chi tiết trong các tác phẩm hạnh các thánh thế kỷ XIII, những câu chuyện này giải thích lý do tại sao sau này thánh nhân gắn bó mật thiết với loài vật và việc bảo vệ thế giới tự nhiên.
Là một nhà giảng thuyết lưu động, Phanxicô thường xuyên đi khắp nước Ý để loan báo Tin mừng. Nhưng trong một dịp nọ, Phanxicô dừng lại để giảng cho một đàn chim. Theo truyền thuyết, chim chóc đã chăm chú, say mê lắng nghe Ngài. Tôma Celano ghi nhận rằng kể từ đó, các bài giảng của Phanxicô không chỉ dành cho con người mà còn dành cho “tất cả các loài chim chóc, muông thú, bò sát và cả những thụ tạo vô tri giác, để ca ngợi và yêu mến Đấng Tạo hóa.”
Ý tưởng cho rằng các loài vật như sững sờ trước lời giảng của Phanxicô đã được lặp lại trong các chuyện đạo đức khác. Trong tác phẩm “Những bông hoa nhỏ của Thánh Phanxicô” xuất bản vào thế kỷ XIV, có một câu chuyện kể rằng lời giảng của Phanxicô đã ngăn cản một con sói đe dọa thị trấn Gubbio thuộc vùng Umbria.
Phanxicô đã nói chuyện với con sói và giơ tay ra. Theo truyền thuyết, con sói sau đó đã chìa chân ra như để bắt tay Ngài. Những câu chuyện như vậy đã trở thành yếu tố chính định hình bản sắc của Phanxicô như là vị thánh bảo trợ của các loài vật và sau này là của thế giới tự nhiên.
Vào năm 1224, một cơn bạo bệnh đã khiến Phanxicô gần như mù lòa. Vì không thể viết, Ngài đã đọc cho người khác chép lại bài “Bài ca Anh Mặt trời”, hay “Bài ca tạo vật”, tác phẩm thường được coi là công trình lớn đầu tiên của nền văn học tiếng Ý bản xứ. Bất chấp thị lực ngày càng suy giảm, Bài ca tạo vật phản ánh một cách đầy thi vị về vẻ đẹp các thụ tạo của Thiên Chúa, khi gọi các tạo vật là “anh chị em”. Bài ca ngợi khen cách Mẹ Trái đất “nuôi dưỡng, chi phối chúng ta và... sản sinh hoa trái phong phú với biết bao hoa thơm cỏ lạ”.
Đáng chú ý, Phanxicô chắc chắn người là đầu tiên nhận các dấu thánh—những vết thương phản chiếu lại các dấu đinh của Chúa Kitô. Các lời kể của nhân chứng vào ngày 17 tháng 9 năm 1224, sau này được Tôma Celano ghi lại, đã lưu ý: “Một thời gian ngắn trước khi qua đời, người anh em và người cha của chúng ta (Phanxicô) xuất hiện các vết thương như bị đóng đinh, mang trên thân thể mình năm vết thương tức là các dấu thánh của Chúa Kitô. Trên thực tế, bàn tay và bàn chân của Ngài có những vết như bị đâm thủng từ trước ra sau, vẫn còn sẹo và hằn lên sắc đen của những cây đinh. Cạnh sườn Ngài dường như đã bị đâm thấu, và máu thường xuyên rỉ ra.”
Họa sĩ thời Phục hưng Ý là Giotto di Bondone đã mô tả những cảnh tượng này trong một loạt tranh bích họa tại Vương cung thánh đường Santa Croce ở Florence. Những vết thương này càng củng cố thêm ý tưởng việc Thánh Phanxicô giống như Chúa Kitô: một mô-típ thường được khai thác trong các tác phẩm đạo đức.
Ảnh hưởng đối với triều đại Giáo hoàng
Mặc dù Thánh Phanxicô Assisi đã được công nhận là một nhân vật lịch sử có tầm ảnh hưởng lớn, nhưng Ngài lại nhận được sự chú ý toàn cầu vào ngày 13 tháng 3 năm 2013, khi Hồng y Jorge Mario Bergoglio đã phá vỡ truyền thống Giáo hội về việc chọn tông hiệu để vinh danh một vị giáo hoàng tiền nhiệm. Hồng y Bergoglio đã chọn tông hiệu Giáo hoàng Phanxicô.
Đây là một lựa chọn có chủ đích, bởi sứ mệnh của Thánh Phanxicô Assisi luôn gắn liền với việc sống nghèo khó và chăm sóc người khác. Ngay sau khi được bầu giáo hoàng, Đức Phanxicô đã giải thích rõ lý do chọn tông hiệu của mình, khẳng định rằng Thánh Phanxicô mà ngài chọn là “con người của nghèo khó, của hòa bình, con người yêu thương và bảo vệ muôn loài thụ tạo.”
Tác phẩm Bài ca Anh Mặt trời sau này đã định hình văn kiện đặc biệt năm 2015 của Đức Phanxicô, Laudato Si’ – Chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta. Thông điệp đầu tiên về môi trường này kêu gọi một cuộc đối thoại và hành động trên toàn thế giới để bảo vệ trái đất. Trong đó, Đức Phanxicô đã viết rằng, Thánh Phanxicô Assisi “cho chúng ta thấy mối dây liên kết không thể tách rời giữa sự quan tâm đến thiên nhiên, công lý cho người nghèo, dấn thân xã hội và sự bình an nội tâm.” Kể từ ngày Đức Phanxicô qua đời, Thông điệp Laudato Si’ đã được ca ngợi là một trong những đóng góp trường tồn của vị giáo hoàng đầu tiên thuộc dòng Tên và là người gốc Mỹ.
Khi các khách hành hương đổ về Assisi trong năm Năm Thánh Phanxicô từ ngày 10/01/2026 đến ngày 10/01/2027 - kỷ niệm 800 năm ngày Thánh Phanxicô qua đời, Giáo hội nhấn mạnh rằng đây không chỉ đơn thuần là việc chiêm ngưỡng di hài của một nhà thần bí thời Trung cổ, mà là để tưởng nhớ “mẫu gương về đời sống thánh thiện và là một chứng nhân kiên trì của hòa bình”.
Mặc dù vị thánh thời Trung cổ này—thường được biết đến nhiều nhất qua các bức bích họa và những văn bản rời rạc—có vẻ giống như một nhân vật lịch sử xa xôi, nhưng những giáo huấn của Đức Phanxicô về việc chăm sóc người nghèo và trách nhiệm đối với môi trường vẫn mang lại một thông điệp trường tồn cho thế kỷ XXI.
Chuyển ngữ: Lm G.B Ngô Đình Tiến
