Chia sẻ tâm tình bài thơ “VỀ THĂM MÁI TRƯỜNG XƯA”

Chia sẻ tâm tình bài thơ

“VỀ THĂM MÁI TRƯỜNG XƯA”

***

Nhà thơ – Lm Cát Đen đã in nhiều tập thơ hay. Tôi rất thích những bài thơ mà hồn thơ tinh ròng, thánh thiện, đem đến cho người đọc niềm tin yêu và sự bình an, đồng thời đem đến cho thơ ca Công giáo Việt một giọng thơ riêng. “Về thăm mái trường xưa” là một bài thơ có những giá trị như thế.

1. ĐỌC THƠ CÁT ĐEN

Thơ là tiếng nói của trái tim, là “tiếng lòng” thi nhân, là cảm xúc của tâm hồn khi mọi giác quan rung lên trước một thực tại. Vì thế, người thưởng thức thơ cũng cần tiếp nhận bằng trái tim, bằng tình cảm và bằng “tấm lòng” rất chân thực đối với nhà thơ (tất nhiên cũng cần có trình độ đọc thơ nữa). Có vậy, thơ mới thành “tiếng nói tri âm tri kỷ”.

Đề tài “Về thăm mái trường xưa” là đề tài rất quen thuộc, bởi mỗi người Việt Nam, trong đời mình cũng có vài lần về thăm trường xưa, thăm lại thầy cũ, bạn cũ. Cảnh xưa, người bạn thời cắp sách, những kỷ niệm dưới mái trường hiển hiện ngay trước mắt mình, và vì thế không cần nói ra, không cần kể lể hay miêu tả. Bởi tâm tình của nhà thơ cũng là những nỗi niềm của bạn, của thầy học xưa.

Vậy về dự họp mặt, nhà thơ sẽ nói điều gì với thầy, với bạn đang ở trước mặt mình? Nói điều gì để mọi người nhận ra rằng chỉ có thơ mới có thể nói hộ lòng mình?

Đó là chỗ khó của người làm thơ, và vì thế mới cần có thơ. Tất nhiên, nhà thơ phải nói những gì mới mẻ, nói những gì rất riêng và nói những gì là chân thực. Thơ là tiếng nói tình cảm, mà nếu người làm thơ lại diễn rất sâu “những cái giả”, thì cả hội trường sẽ vỗ tay, xin mời anh xuống cho!.

Vậy nhà thơ Cát Đen có tâm tình gì khi “Về thăm mái trường xưa”?

2. NHÀ THƠ NÓI CHUYỆN VỚI NGƯỜI XƯA

            Thơ Cát Đen là tiếng nói tự tình. Nhà thơ trò chuyện với chính mình. Thơ là tiếng độc thoại, là tiếng đối thoại trong tâm tưởng. Về thăm trường xưa, nhà thơ đắm mình trong buổi chiều. Không gian  rất yên tĩnh nhưng là đầy xao động trong tâm thức

Em về thăm lại mái trường xưa
Nắng chiều thỏ thẻ chuyện ngày xưa…

Nắng nghiêng, bóng trường che mái đầu  

Trời chiều gợi lên cảm xúc buồn trong thơ Lãng mạn Việt Nam (1930-1945)

Bóng chiều không thắm không vàng vọt

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong

                                    (Tống Biệt Hành-Thâm Tâm.1940)

Trên đường về nhớ đầy
Chiều chậm đưa chân ngày
Tiếng buồn vang trong mây

          (Chiều-Hồ Dzếnh. 1940)

Câu thơ mở đầu của “Về thăm mái trường xưa” đưa người đọc vào thế giới cảm xúc của nỗi buồn sâu thẳm và dẫn đưa ta vào trường thẩm mỹ của thơ lãng mạn bay bổng. Nhân vật trữ tình (con người xã hội tác giả) chuyển hóa ngay thành nhân vật tâm tưởng, quá khứ, hiện tại và tương lai nhập làm một. Trong tâm tưởng ấy, bao nhiêu suy tư, cảm xúc, đang vận động rất mãnh liệt trước thực tại.

 Xin lưu ý, về thăm trường xưa, nhưng nhà thơ không miêu tả cảnh họp mặt, không kể sự việc diễn ra xung quanh mình, cũng không nói gì về cái thực tại mà mình đang hòa vào trong đó, đang bị ngoại cảnh lôi kéo đi. Người dự họp mặt thường thuật lại sự “hoành tráng” của cảnh sắc, sự đông vui của gặp gỡ và sự “vẻ vang” vì gặp được các “đấng bậc” cao cả. Nói như vậy để bạn đọc dễ tiếp cận nhân vật trữ tình tâm tưởng-lãng mạn (hiểu theo nghĩa thuật ngữ).

Đứng trước ngôi trường xưa, tác giả nhận ra thế đối lập “mất-còn” đến ngỡ ngàng, cùng với nỗi đau buồn mất mát sâu xa. Mái trường còn đó, phòng học, lời thầy, bảng đen còn đó; Lộc vừng, hoa giấy còn đó; và nắng chiều vẫn đang nghiêng soi, nhưng bạn và thầy giờ này ở nơi đâu?

Lộc vừng, hoa giấy còn đứng đó

Lặng lẽ nhìn, từng bước chân thưa.

Về đây còn thiếu vài bạn thân
Có người đã rời xa cõi trần

Nắng nghiêng, bóng trường che mái đầu

Phòng học còn đó, thầy nơi đâu?
Lời thầy còn đọng trong ký ức

Bảng đen, phấn trắng in dấu thầy

Những tứ thơ liên tiếp về “còn – mất” mở ra nhiều hướng suy tư. Nhà Phật sẽ nói về cái khổ  (tử- trong Tứ Diệu Đế), cái vô thường của kiếp người. Triết gia Hiện sinh thì suy tư về “hiện sinh quy tử” (Being towards Death-Martin Heidegger). Nhà tư tưởng Phương đông thì nhận ra "đời người như bóng câu qua cửa" (“nhân sinh thiên địa chi gian, nhược bạch câu chi quá khích”), (Trang Tử - Nam Hoa kinh, Trí Bắc Du).

            Tất nhiên nhà thơ Công giáo nhìn sự “mất-còn” theo cảm quan Thần học Kitô giáo. Chết là về với Chúa, là ngân vang khúc hoan ca nơi Thiên quốc. Chết không phải là khổ (Phật), chết không phải là thân phận hiện sinh bi đát (Hiện sinh), mà là “sinh ký tử quy” (sống gửi, thác về). Chính Đức Giêsu trên Thánh giá đã nói với tên trộm lành: "Quả thật, ta bảo ngươi, hôm nay ngươi sẽ ở với ta trên thiên đàng" (Lc. 23, 43). Máu các thánh tử đạo Việt Nam cũng đã bảo chứng cho niềm tin này. Và vì thế, nhà thơ đang nhìn theo bạn về Thiên quốc như một xác tín trong hiện tại.

Về đây còn thiếu vài bạn thân
Có người đã rời xa cõi trần
Hồn về thảnh thơi nơi Thiên quốc
Hòa cùng chư thánh, khúc ca ngân

            Với cái nhìn như thế, hồn thơ không đắm chìm trong nỗi buồn, mà tràn ngập niềm vui.

            Trở về trường xưa, gặp gỡ thầy và bạn, ai cũng nhắc lại những kỷ niệm của một thời đã qua nhưng còn theo mãi với mình, để lại trong tâm hồn mình những dấu ấn không phai như một tài sản quý giá. Hình như nhà thơ day dứt mãi với kỷ niệm này:

Nhớ phút giận hờn, thầy vội đi
Em nhìn theo, mắt ướt bờ mi  
Đầu cúi, bao lời chưa dám ngỏ
Dù lòng đã rõ, hồn khắc ghi.

Người thầy luôn bao dung. Tất nhiên trò phải làm điều gì đó nặng nề lắm, thầy mới bỏ đi ngay như vậy. Và thường là, khi thấy thầy “thua”, học trò sẽ hò reo “chiến thắng” (“Nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò” mà!).

Trái lại, thái độ của “học trò nhà thơ” thật cảm động: “thầy vội đi/ Em nhìn theo, mắt ướt bờ mi/  
Đầu cúi, bao lời chưa dám ngỏ”. Phút hối hận ấy ghi mãi vào lòng, đến giờ nhà thơ mới có thể thưa với thầy trong tâm tưởng, sống với thầy trong thế giới tâm linh. Tình thầy trò không chỉ là sự kính trọng mà còn trở nên gần gũi, thiêng liêng, vượt lên cao xa, so với đạo lý Nho giáo (Quân, Sư, Phụ).

Tất nhiên, bạn đọc sẽ đặt vấn đề, do đâu tình thầy trò của nhà thơ lại có phẩm chất ấy?

Là bởi vì:

Cho em hành trang vào sứ vụ
Tình yêu dâng hiến chẳng đổi thay.

Thầy là ông giáo thật đơn sơ
Tình yêu Thiên Chúa là bến bờ
Người dắt, em đi trong ơn thánh
Mục tử nhân lành đẹp hơn mơ.

Khổ thơ gợi ra hình ảnh người Thầy Giêsu (“ông giáo đơn sơ”) “hiền lành và khiêm nhường”;  sống đơn sơ: "Con chồn có hang, chim trời có tổ, nhưng Con Người không có chỗ tựa đầu" (Mt 8, 20), Người đã tận tình dạy dỗ các Tông đồ về một tình yêu dâng hiến: "Không có tình yêu nào lớn hơn tình yêu của người thí mạng sống vì bạn hữu mình" (Ga 15, 13).

Chính “ông giáo đơn sơ” của nhà thơ đã là “Người dắt, em đi trong ơn thánh”, trở thành “Mục  tử nhân lành đẹp hơn mơ”.

Điều này rất khác biệt với người thầy thế tục. Người thầy trần gian tuy thực hiện trách nhiệm xã hội cao quý là “trồng người”, nhưng người thầy chỉ trang bị kiến thức, truyền dạy đạo lý và những truyền thống dân tộc. Người thầy thế tục không dạy “tình yêu dâng hiến” của Đức Kitô, không nuôi dưỡng ơn gọi từ bỏ mình vác thập giá theo Chúa (Mt 16, 24), càng không rao truyền lý tưởng về sống đời “Mục tử nhân lành” (Ga 21, 15-17). Chính vì thế “Ông giáo đơn sơ” ấy của nhà thơ đã có vị trí đặc biệt trong đời mục tử của nhà thơ, mới trở thành một hình tượng thơ đậm nét trong ký ức nhà thơ khi trở về thăm trường.

Phòng học còn đó, thầy nơi đâu?
Lời thầy còn đọng trong ký ức
Gương thầy soi lối bước đêm thâu.

Nhà thơ không trả lời câu hỏi “thầy nơi đâu”, như đã nói về bạn bè, thầy về Thiên quốc? Mà nhận ra vẫn còn đó “lời thầy”, trong tâm tưởng của mình (“ký ức”); “gương thầy” soi lối đường đời của mình nơi cõi trần gian này (“soi lối bước đêm thâu”). Rất rõ ràng, người thầy của nhà thơ là bóng dáng Đức Giêsu. Đức Giêsu nói với các Tông đồ: “Thầy sẽ ở cùng các con mọi ngày cho đến tận thế” (Mt 28, 20).

            Nhà thơ đắm mình trong bầu  khí của tình Thầy – tình bạn giữa Đức Kitô và các môn đệ, nên khi chia tay rời đi, bài thơ kết bằng một niềm hân hoan mới mẻ.

Sau phút giây này lại lên đường

Về với đàn chiên trao yêu thương

Công thầy, nghĩa bạn luôn nâng đỡ

Ân phúc thắm tươi suốt dặm trường.

Vâng! Chắc chắn những người bạn trần gian và bạn Thiên quốc luôn nâng đỡ nhà thơ. Còn thầy  trần gian, giờ đã hóa thân thành Thầy Giêsu, sẽ ở mãi bên nhà thơ, đổ tràn ân phúc cho mọi bước đường mục tử của người môn đệ Chúa. Hồn thơ mở ra và reo vui đến vô tận.

3. BÀI THƠ NÀY CÓ GÌ ĐẶC SẮC?

Tôi không đặt vấn đề “Bài thơ này có gì hay?”. Khi nói bài thơ “hay” là thiên về cảm nhận bài thơ một cách cảm tính, chủ quan và rất riêng. Bởi với bạn, bài thơ này là bài thơ hay, nhưng với người khác, lại không cảm thấy hay. Người thích nhạc đờn ca tài tử chưa chắc đã thích nhạc giao hưởng, và ngược lại. Vì thế tôi sẽ chỉ nói về giá trị thơ, tức là bài thơ này có gì đặc sắc.

Tất nhiên, sáng tạo nghệ thuật là làm ra “Cái Thẩm mỹ mới”(Cái Đẹp). Và giá trị một bài thơ là ở những “Cái Đẹp mới” tác giả đem đến cho thi ca.

“Về thăm mái trường xưa” có phong cách của thơ Lãng mạn (1930-1945), nhưng không có Cái Tôi cô đơn, Cái Tôi buồn tuyệt vọng như thơ Lãng nạn. Trái lại,  “Về thăm mái trường xưa” là một hồn thơ vui. Hồn thơ ấy giao cảm với bạn, với thầy trong đời sống thực tại (trong buổi họp mặt), giữa trần gian còn trong “đêm thâu”(đời Mục tử). Không gian ấy hòa với tầng trời Tin mừng (Thiên quốc) đầy yêu thương, đầy ân phúc và niềm vui. Điều này, thơ Lãng mạn không có được.

“Về thăm mái trường xưa” viết về một đề tài quen thuộc, miêu tả bối cảnh trường học ở đâu cũng gặp, và kể lại tình bạn, tình thầy trò, một thứ tình cảm đã thành “cổ điển” (Bạn đến chơi nhà-Nguyễn Khuyến), vậy mà nhà thơ Lm Cát Đen đã đem vào thơ nhiều điều mới mẻ. Đó là chất liệu, thi pháp và tư tưởng mỹ học Kitô giáo. Chẳng hạn, bạn rời xa cõi trần, không phải là đi đầu thai kiếp khác, và biết đâu sa vào kiếp súc sinh (Phật giáo), trái lại bạn về Thiên quốc, nơi thảnh thơi  vui vẻ, cùng các thiên thần và chư thánh ca tụng Thiên Chúa. Những điều ấy vừa là chất liệu thơ, vừa là thi pháp (nguyên tắc sáng tạo nghệ thuật Kitô giáo). Tư tưởng Mỹ học Kitô giáo thể hiện ở sự miêu tả đời sống, cái chết, sự hiệp thông, tất cả đều rất đẹp.

Sau phút giây này lại lên đường

Về với đàn chiên trao yêu thương

Công thầy, nghĩa bạn luôn nâng đỡ

Ân phúc thắm tươi suốt dặm trường

Và, bài thơ hấp dẫn người đọc là ở  sự chân thành của nghĩ suy, của tình cảm, và ở độ sâu của trải nghiệm sống đức tin của nhà thơ. Tất cả đều tinh ròng, rất trần gian nhưng cũng rất thánh thiện.

***

Xin mạo muội chia sẻ đôi điều về bài thơ, biết đâu gặp được những tâm hồn đồng điệu.

Chúc mừng nhà thơ – Lm Cát Đen có một bài thơ hay góp tiếng trong cuộc họp mặt kỷ niệm 25 năm ra trường ĐCV Sao Biển, Nha Trang.

Bùi Công Thuấn