NGUỒN GỐC CỦA HUYỀN THOẠI VỀ “CỔNG LỖ KIM”:
THEOPHYLACT HAY ANSELM?
Agnieszka Ziemińska[1] Đại học Giáo hoàng Gioan Phaolô II tại Krakow, Kanonicza 25, 31-002 Krakow, Ba Lan. Email: agnieszka.zieminska@doktorant.upjp2.edu.pl
New Testament Studies (2022), 68, 358–361
doi:10.1017/S0028688521000448
Bài viết gốc: The Origin of the ‘Needle's Eye Gate’ Myth: Theophylact or Anselm? | New Testament Studies | Cambridge Core
Người dịch: Lm. Gioakim Nguyễn Quốc Nam.
Tóm tắt
Lời nói mang tính cường điệu (hyperbole) của Đức Giêsu: “Con lạc đà chui qua lỗ kim còn dễ hơn người giàu vào Nước Trời”, được lưu truyền trong truyền thống Nhất Lãm (Mt 19,24; Mc 10,25; Lc 18,25), từ lâu đã được giải thích theo giả thuyết cho rằng “lỗ kim” không chỉ một cây kim thực sự, nhưng là tên gọi của một cổng nhỏ trong tường thành Giêrusalem. Ngày nay, phần lớn các học giả Kinh Thánh đều xác tín rằng giả thuyết này là sai, nhưng chưa có công trình nào xác định các nguồn gốc của sự sai lệch này và truy nguyên lịch sử hình thành của huyền thoại ấy. Bài khảo cứu ngắn này tập trung truy tìm nguồn gốc của sai lầm trong cách giải thích và đặc biệt chỉ ra những nguồn đã dẫn đến ngộ nhận rằng thuật ngữ “lỗ kim” không nên được hiểu theo nghĩa đen.
Chứng cứ sớm nhất đề cập đến một cánh cổng được gọi là “lỗ kim” dường như là một gloss tức một lời chú giải bên lề được gán cho Anselm thành Canterbury (thế kỷ XI). Lời chú giải này được tìm thấy trong tác phẩm Catena aurea[2] của Thomas Aquinas, có niên đại từ thế kỷ XIII. Tuy nhiên, điều không đúng là quan niệm thường xuyên được lặp lại rằng nguồn gốc của thông tin này là bộ Chú giải Tin Mừng của Theophylact, có niên đại thế kỷ XI.
Từ khóa: cổng; Giêrusalem; lỗ kim; Theophylact; Anselm.
Dẫn nhập
Trong trình thuật được cả ba Tin Mừng Nhất Lãm lưu truyền, chúng ta gặp một lời nói được đặt trên môi miệng Đức Giêsu về một con lạc đà chui qua lỗ kim. Mục đích cốt yếu của lời nói này là cho thấy tính bất khả thi (hoặc có lẽ là sự khó khăn cực độ) của việc người giàu bước vào Nước Trời. Trong một phép so sánh mang tính cường điệu (hyperbole), Đức Giêsu đặt cạnh nhau hai thái cực: vật lớn nhất và vật nhỏ nhất để nhấn mạnh tính bất khả thi ấy. Việc Đức Giêsu loại trừ một cách triệt để khả năng người giàu được cứu nhờ những nỗ lực của con người không ngăn cản một số nhà chú giải tìm cách biến điều bất khả thành khả dĩ. Về cơ bản, nỗ lực này có thể quy về hai cách làm nhẹ ý nghĩa của phép cường điệu mà Đức Giêsu sử dụng: (1) cho rằng con lạc đà không thực sự là “con lạc đà”; (2) cho rằng “lỗ kim” rốt cuộc không phải là lỗ của một cây kim như chúng ta biết hiện nay.
Cách thứ nhất dựa trên giả thuyết cho rằng trong một số bản chép tay có lỗi itacism.[3] Giả thuyết này đã được các học giả thảo luận khá đầy đủ; vì thế, ngoài việc đề cập đến nó ở đây, chúng tôi sẽ hoàn toàn không bàn thêm trong bài viết này.
Giả thuyết thứ hai cho rằng tên gọi “lỗ kim” có thể liên quan đến một cánh cổng trong tường thành Giêrusalem ngày nay được phần lớn giới học thuật nhìn nhận là sai lầm. Quả thực, rất khó chỉ ra những chứng liệu cổ xưa có thể nâng đỡ cho luận điểm này. Bài viết hiện tại nhằm truy tìm và xác định những nguồn tư liệu làm nền tảng cho khẳng định rằng “lỗ kim” trong lời nói của Đức Giêsu thực chất ám chỉ một cánh cổng.
Truy tìm nguồn gốc của huyền thoại về “Cổng Lỗ Kim”
Một giả thuyết được biết đến rộng rãi là cho rằng “lỗ kim” chính là tên của một cánh cổng nhỏ nằm trong một cổng thành kép của tường thành thành phố. Giả thuyết này trở nên phổ biến vào thế kỷ XIX. Qua cánh cổng nhỏ ấy, người đi bộ có thể đi qua mà không cần mở những cánh cổng lớn vốn phải được mở khi một con lạc đà chở hàng đi qua. Người ta cho rằng một con lạc đà có thể, dù hết sức khó khăn, luồn qua một cánh cổng nhỏ như vậy. Giả thuyết này được lặp đi lặp lại nhiều đến mức đôi khi được xem như một cách chú giải đã được chấp nhận. Vậy phép cường điệu Đức Giêsu sử dụng có thực sự ám chỉ một cánh cổng, hay theo nghĩa đen là lỗ của một cây kim? Các học giả Kinh Thánh đưa ra câu trả lời rằng: đó thực sự là một cây kim theo nghĩa đen. Vậy tại sao lại xuất hiện manh mối sai lạc cho rằng đó là một cánh cổng trong tường thành Giêrusalem? Không có bất kỳ chứng cứ cổ đại nào cho thấy cụm từ “lỗ kim” từng được sử dụng như tên gọi của một cánh cổng trong tường thành Giêrusalem vào thời Đức Giêsu hoặc trước đó, dù trong các tác phẩm chú giải Tin Mừng hay trong bất kỳ nguồn nào khác ngoài Kinh Thánh. Các nguồn tư liệu lịch sử rất khó truy nguyên, trong khi thông tin được trình bày trong các công trình của các học giả Kinh Thánh lại phân tán và chưa đưa ra được một kết luận xác quyết.
Vậy huyền thoại về cánh cổng bắt nguồn từ đâu? Chúng ta có thể truy nguyên và xác định nguồn gốc của nó hay không?
Một phần lời giải cho giả thuyết này được J. Gnilka đưa ra khi ông chỉ đến một trong những nguồn tư liệu cổ nhất nói về việc “lỗ kim” được dùng làm tên gọi cho một cửa nhỏ hơn của một cổng thành Giêrusalem. Theo ông, cách giải thích này có thể bắt nguồn từ các tác phẩm của Joannes Poloner, một người hành hương thế kỷ XV. Quả thật, một tập du ký có nhan đề Johannis Poloner descriptio Terrae Sanctae, do một học giả thế kỷ XIX biên tập, viết rằng: “Trên cùng con đường ấy có một cửa nhỏ ở phía nam, theo ngôn ngữ của họ được gọi là lỗ kim; chính về cánh cửa này mà Chúa đã nói: ‘Con lạc đà chui qua lỗ kim còn dễ hơn...’”
E. Leigh, một tác giả thế kỷ XVII, trong tác phẩm Annotations, lại cho rằng Hugh of Saint-Cher là người khởi nguồn cho quan niệm về “cổng Lỗ Kim”. Quả thật, trong Postilla của tu sĩ Đa Minh thế kỷ XIII này, chúng ta tìm thấy một ghi chép: “Có một cổng ở Giêrusalem được gọi là cây kim; qua lỗ của cổng ấy, không ai có thể đi qua nếu còn mang gánh nặng.” Tuy nhiên, ngày nay nguồn tư liệu này hiếm khi được nhắc đến. Vì đã có một chứng cứ cổ hơn, nên nó cũng không thể được xem là nguồn đầu tiên.
Có một nguồn tư liệu thời Trung cổ khác được đề cập trong các văn bản giảng thuyết và mục vụ. Một số tác giả cho rằng chính đan sĩ Theophylact thế kỷ XI, trong tác phẩm Chú giải Tin Mừng, là người đầu tiên đề cập đến cổng “Lỗ Kim”. Tuy nhiên, họ không chỉ ra được một đoạn cụ thể nào trong tác phẩm của Theophylact để chứng minh điều đó. Vấn đề nằm ở chỗ đây là một manh mối sai lạc. Theophylact không hề nói ở bất cứ chỗ nào rằng “lỗ kim” là một cánh cổng trong tường thành Giêrusalem. Trong phần chú giải Mt 19,24, ông chỉ viết rằng: “một số người nói rằng ‘lạc đà’ không phải là con vật, nhưng là sợi dây cáp lớn mà các thủy thủ dùng để thả neo”; hoàn toàn không có đề cập đến cổng, cửa hay bất kỳ loại lối vào nào khác.
Trong thế giới Tây phương, giả thuyết cho rằng Theophylact là tác giả của quan niệm về một cánh cổng mang tên “lỗ kim” có lẽ trở nên phổ biến thông qua một mục chú thích trong bản dịch Kinh Thánh Geneva thế kỷ XVI. Chú thích bên lề tại Mt 19,24 dẫn đến lời giải thích của Theophylact. Chú thích này đề cập đến quan điểm cho rằng “lạc đà” có nghĩa là “dây thừng”, nhưng hoàn toàn không nói gì về một cánh cổng. Tuy nhiên, nó lại tạo điều kiện để người ta quy cho Theophylact người được biết đến qua những cách giải thích mang tính duy lý hóa lời Đức Giêsu cả quan niệm về “cổng Lỗ Kim” trong bản dịch Kinh Thánh Geneva.[4] Vì thế, việc quy cho chú giải của Theophylact là nguồn đầu tiên được biết đến của quan niệm này, dù đã được lặp lại nhiều lần, phải được xem là sai lầm.
Chứng cứ sớm nhất về một cánh cổng được gọi là “lỗ kim” dường như xuất hiện trong tác phẩm của Thomas Aquinas, tức Catena aurea (“Sợi xích vàng”), một tuyển tập các lời chú giải của các Giáo phụ Latin và Hy Lạp, các nhà thần học khác, cũng như những chú giải vô danh về bốn Tin Mừng. Chính trong một chú giải vô danh về Mt 19,24 về sau được gán cho Anselm thành Canterbury (1033–1109) chúng ta tìm thấy lời khẳng định: “Có một cánh cổng ở Giêrusalem, được gọi là lỗ kim; người ta nói rằng qua đó một con lạc đà không thể đi qua, trừ khi quỳ gối và bỏ gánh nặng xuống.” Nếu việc quy tác giả của chú giải này cho Anselm là chính xác, chúng ta có bằng chứng gián tiếp về một nguồn có niên đại vào thế kỷ XI/XII.
Tuy nhiên, chúng ta không thể xác định một cách dứt khoát liệu Hugh of Saint-Cher đã sử dụng tư liệu của Anselm hay liệu cả hai cùng dựa vào một nguồn khác có thể là một nguồn chung của truyền thuyết về cánh cổng này.
Kết luận
Cách thức giải thích nhằm làm suy giảm ý nghĩa của phép cường điệu mà Đức Giêsu sử dụng đã đưa đến quan niệm rằng, mặc dù rất khó khăn, người giàu vẫn có thể vào được Nước Trời. Tuy nhiên, đây là một sai lầm do lỗi thời đại (anachronism) và, như đã lập luận, là sự lặp lại một giả định sai lầm, dựa trên thông tin không chính xác rằng chính Theophylact đã viết về một cánh cổng được gọi là “lỗ kim”.
Hình ảnh một con vật thồ khổng lồ đi qua một lối mở nhỏ một cách khác thường là một cách nói được sử dụng trong các môi trường Semitic để diễn tả sự bất khả thi của việc thực hiện một nhiệm vụ. Vì thế, rất có thể đây chính là một lời nói được đặt trên môi miệng Đức Giêsu. Hình ảnh ấy nhấn mạnh sự khó khăn của việc một người giàu bước vào Nước Thiên Chúa bằng cách đặt tương phản giữa một con vật lớn (con lạc đà) và một lỗ nhỏ bé (lỗ kim). Lời nói này mang tính triệt để và cần được giữ nguyên tính triệt để ấy.
Trong bốn nguồn được xác định liên quan đến huyền thoại về cánh cổng, chú giải của Theophylact phải được loại bỏ. Không đúng khi nói rằng ông đề cập đến sự tồn tại của một cánh cổng trong tường thành Giêrusalem được gọi là “lỗ kim”.
Nếu giả định rằng lời chú giải bên lề trong Catena aurea thực sự do Anselm viết, thì đây sẽ là chứng cứ đương thời sớm nhất hiện được biết đến về cánh cổng “Lỗ Kim”. Tuy nhiên, nếu Anselm và Hugh of Saint-Cher từng tiếp cận một nguồn chung có trước đó, thì có lẽ một thế hệ học giả tương lai sẽ phát hiện ra nguồn này, và khi ấy kết luận hiện nay có thể sẽ phải được điều chỉnh.
[1] Agnieszka B. Ziemińska là một học giả Kinh Thánh người Ba Lan, thuộc Đại học Giáo hoàng Gioan Phaolô II tại Krakow (The Pontifical University of John Paul II in Krakow). Bà chuyên về Thần học Kinh Thánh, đặc biệt quan tâm đến việc đọc và giải thích Tân Ước trong tương quan với các ngành nghiên cứu liên ngành. Năm 2024, bà hoàn thành bằng Tiến sĩ Thần học Kinh Thánh (PhD in Biblical Theology) tại chính đại học này; luận án tiến sĩ của bà được trao Giải thưởng của Hiệu trưởng dành cho công trình nghiên cứu xuất sắc. Bài “The Origin of the ‘Needle’s Eye Gate’ Myth: Theophylact or Anselm?”, đăng trên New Testament Studies 68 (2022), 358–361, là một nghiên cứu ngắn nhưng rất đáng chú ý về lịch sử chú giải Mt 19,24, đặc biệt truy nguyên nguồn gốc của truyền thuyết “Cổng Lỗ Kim”.
[2] Catena aurea (tiếng Latinh: “Sợi xích vàng”), có tên đầy đủ là Catena aurea in quatuor Evangelia (“Sợi xích vàng về Bốn Tin Mừng”), là công trình chú giải Kinh Thánh nổi tiếng của Thánh Tôma Aquinô, được biên soạn khoảng năm 1260–1264 theo yêu cầu của Đức Giáo hoàng Urbanô IV. Khác với các bộ chú giải mang tính hệ thống, Catena aurea chủ yếu tập hợp và liên kết các lời giải thích của các Giáo phụ và các nhà chú giải Kitô giáo trước đó, sắp xếp theo từng câu của bốn Tin Mừng. Vì thế, tác phẩm giống như một “sợi xích” liên tục nối kết truyền thống chú giải từ thời Giáo phụ đến thời Trung cổ. Catena aurea có giá trị đặc biệt đối với lịch sử chú giải và tiếp nhận Kinh Thánh, vì bảo tồn nhiều trích đoạn từ các nguồn cổ. (Chú thích của người dịch).
[3] Itacism (iotacism) là một hiện tượng ngữ âm trong tiếng Hy Lạp, xảy ra khi nhiều nguyên âm hoặc tổ hợp nguyên âm vốn được phát âm khác nhau dần chuyển sang phát âm gần giống âm /i/. Vì thế, khi chép lại bản văn theo âm thanh nghe được, người chép có thể nhầm những chữ có cách viết khác nhau nhưng phát âm tương tự. Trong nghiên cứu Tân Ước, hiện tượng này có thể giúp giải thích một số dị bản trong các bản chép tay Hy Lạp. Liên quan Mt 19,24, một số học giả từng vận dụng giả thuyết itacism để giải thích sự khác biệt giữa từ “con lạc đà” và cách đọc được hiểu là “dây thừng”. Chú thích của người dịch.
[4] Geneva (Geneva Bible) là một bản dịch Kinh Thánh tiếng Anh quan trọng của thời kỳ Cải cách Tin Lành, được xuất bản lần đầu tại Geneva năm 1560 bởi một nhóm học giả Tin Lành Anh và Scotland. Bản dịch này dựa trên các bản văn Hy Lạp và Hípri, đồng thời kế thừa một số thành quả từ các bản dịch trước đó. Điểm đặc biệt của Geneva Bible không chỉ nằm ở bản dịch, mà còn ở hệ thống chú thích bên lề (marginal annotations) rất phong phú, nhằm giải thích từ ngữ, bối cảnh, ý nghĩa thần học và những đoạn Kinh Thánh khó hiểu. Chính các chú thích này khiến Geneva Bible trở thành một công cụ quan trọng cho việc đọc và giải thích Kinh Thánh trong các cộng đồng Tin Lành nói tiếng Anh.
Đối với nghiên cứu của Agnieszka Ziemińska, Geneva Bible đặc biệt quan trọng vì chú thích tại Mt 19,24 có dẫn đến Theophylact khi giải thích rằng từ “lạc đà” có thể được hiểu là “dây thừng/cáp”, chứ không phải con vật. Tuy nhiên, chú thích này không hề nói “lỗ kim” là một cánh cổng ở Giêrusalem. Theo Ziemińska, việc liên kết Theophylact với cách giải thích “Cổng Lỗ Kim” có thể đã phát triển từ sự nhầm lẫn trong quá trình truyền đạt về sau. (Chú thích của người dịch)
